Sjálfbærniskýrslugjöf stendur nú á ákveðnum tímamótum eftir að Omnibus kom til skjalanna. Fregnir um að Evrópusambandið íhugi að færa sig nær alþjóðlegum ISSB-stöðlum benda til þess að breytingar geti orðið á grundvallaruppbyggingu regluverksins á komandi árum. Þetta er ekki einföld tæknileg aðlögun, heldur möguleg stefnumótandi breyting sem snertir bæði fyrirtæki, fjárfesta og eftirlitsaðila.
Ef þessi þróun gengur eftir má búast við aukinni samleitni í alþjóðlegri sjálfbærniskýrslugjöf. Slík samleitni gæti dregið úr flækjustigi, bætt samanburðarhæfni upplýsinga og auðveldað fyrirtækjum að starfa yfir landamæri. Á sama tíma vekur hún upp mikilvægar spurningar um áherslur, sérstaklega varðandi muninn á evrópskri tvíþættri mikilvægni og fjárhagslegri nálgun ISSB.
Undanfarin ár hefur sjálfbærniskýrslugjöf einkennst af sundurleitni. Fyrirtæki sem starfa yfir landamæri hafa þurft að fylgja ólíkum kröfum eftir lögsögum: ESRS innan Evrópu, ISSB á alþjóðavettvangi, auk fjölbreyttra væntinga fjárfesta og eftirlitsaðila.
Þessi staða hefur verið bæði flókin og kostnaðarsöm. Sama fyrirtæki hefur þurft að segja sömu söguna á mismunandi tungumálum og aðlaga hana að ólíkum ramma og áherslum.
Því er það ekki tilviljun að heimurinn sé að færast í átt að samleitni. ISSB-staðlarnir (IFRS S1 og S2) hafa á skömmum tíma náð víðtækri útbreiðslu og skapað sameiginlegt viðmið fyrir fjárhagslega mikilvægar sjálfbærniupplýsingar.
Á sama tíma hefur Evrópusambandið þróað ESRS, með áherslu á víðtækari samfélagslega ábyrgð og tvíþætta mikilvægni. Ef ESB færist nú nær ISSB, er það merki um að þessi tvö sjónarhorn séu að leita jafnvægis en ekki að annað leysi hitt af hólmi, heldur að þau samlagist.
Í nýjustu umræðum um endurskoðun ESRS hefur verið lögð áhersla á að breytingar eigi að auka samhæfni við alþjóðlega staðla, þar á meðal ISSB.
Hagsmunaaðilar í Evrópu hafa bent á að aukin samræming við IFRS/ISSB geti dregið úr tvíverknaði og lækkað kostnað við innleiðingu og endurskoðun skýrslugjafar.
Í umræðunni birtist oft sú einföldun að velja þurfi á milli staðla, milli ESRS og ISSB, eða jafnvel milli svæðisbundinna reglna og alþjóðlegra staðla eins og ISO. Sú mynd stenst ekki.
Þessir staðlar gegna ólíkum, en samverkandi hlutverkum. ISSB og ESRS segja fyrirtækjum hvað á að segja á meðan ISO staðlar segja fyrirtækjum hvernig á að vinna. Þessi greinarmunur er grundvallaratriði.
Ef fyrirtæki þarf að upplýsa um kolefnisspor sitt samkvæmt ISSB eða ESRS, þarf það fyrst að geta mælt það með áreiðanlegum hætti. Þar koma ISO staðlar eins og ISO 14001 og ISO 14064 inn sem burðarás.
Þeir skapa innviði eins og:
Án slíkra innviða verður skýrslugjöfin brothætt. Hún kann að uppfylla formlegar kröfur, en skortir traust.
Í heimi þar sem kröfur um gagnsæi aukast, verður þörfin fyrir trausta framkvæmd enn meiri. Þar liggur styrkur ISO staðla.
ISO 14001 er ekki skýrslugjafarstaðall, heldur stjórnunarstaðall sem krefst þess að fyrirtæki byggi upp kerfisbundna nálgun á umhverfismál. Hann tryggir að fyrirtæki:
Þegar slík kerfi eru til staðar verður skýrslugjöf eðlileg afleiðing góðrar stjórnar, frekar en sérstakt verkefni sem þarf að „setja saman“ eftir á.
Í þessu samhengi verða ISO staðlar ekki valkostur, heldur lykilforsenda þess að fyrirtæki geti staðið undir auknum kröfum um gagnsæi og áreiðanleika.
Ef Evrópusambandið ákveður að færa sig nær ISSB, er það jafnframt pólitísk og stefnumótandi ákvörðun.
ESB hefur hingað til leitast við að vera leiðandi afl í sjálfbærniregluverki. Með ESRS var sett fram metnaðarfull sýn um víðtæka ábyrgð fyrirtækja. Ef sú sýn er nú aðlöguð að alþjóðlegum stöðlum, bendir það til þess að samræmi og alþjóðleg nothæfni vegi þyngra en áður.
Þetta þýðir þó ekki að evrópsk nálgun hverfi. Tvíþætt mikilvægni mun áfram skipta máli, en líklega í nánari tengslum við fjárhagslega nálgun ISSB.
Fyrir fyrirtæki felur þessi þróun í sér bæði einföldun og auknar kröfur.
Annars vegar má búast við:
Hinsvegar aukast kröfur um:
Fyrirtæki sem hafa þegar byggt upp sterka innviði, til dæmis með innleiðingu ISO staðla, munu standa betur að vígi í þessu nýja umhverfi. Það á við um mörg fyrirtæki á Íslandi.
Til lengri tíma litið má sjá fyrir sér ákveðna verkaskiptingu:
Þetta er ekki eitt samræmt kerfi, heldur samverkandi heild þar sem hver hluti hefur sitt hlutverk.
Í slíku umhverfi verður gagnsæi ekki aðeins krafa, heldur samkeppnisforskot. Fyrirtæki sem geta sýnt fram á áreiðanleg gögn og markvissa stjórnun munu njóta aukins trausts.
Þróunin sem nú er að eiga sér stað snýst ekki eingöngu um samræmingu staðla. Hún endurspeglar breytta sýn á hlutverk fyrirtækja, ábyrgð þeirra og samskipti við markað og samfélag.
Ef Evrópusambandið færist nær ISSB, er það skref í átt að sameiginlegra tungumáli sjálfbærniupplýsinga. Á sama tíma undirstrikar það mikilvægi þess að byggja upp trausta innviði sem styðja við þá upplýsingagjöf.
Þar gegna staðlar á borð við ISO lykilhlutverki, ekki sem valkostur við skýrslugjöf, heldur sem forsenda hennar.
